Columns

Columns op Schrijverspunt
  • Een column is een artikel waarin de schrijver zijn mening geeft over een onderwerp. Soms is de tekst humoristisch, soms provocerend, maar het is altijd de persoonlijke kijk op de wereld van de columnist. FTbannerEen columnist geeft een beschrijving van een gebeurtenis en maakt daarbij zijn eigen mening duidelijk. Een column moet een emotie bij de lezer losmaken, de lezer moet erom kunnen lachen, het stemt hem tot nadenken of maakt hem boos.
  • Wil je ook een column publiceren op Schrijverspunt? Dat is mogelijk door eerst in te loggen (lid worden is gratis).
  • Schrijvers stellen je waardering en/of commentaar bij een artikel erg op prijs!

    Een artikel beoordelen? Breng dan s.v.p. een stem uit  door op de gewenste(1-5) ster te klikken. (5 sterren is de hoogste waardering)

Rituelen rondom de leegte

In mijn jeugd had een begrafenis een sterk ritueel karakter. Na de kerkdienst ging de begrafenisstoet, bestaande uit rijtuigen met daarachter een bekommerde stoet van lopers, naar het kerkhof waar de kist neergelaten werd in het graf en je wat zand op de kist gooide. Daarna kwam men bijeen in een zaaltje waar de familie gecondoleerd werd. Men zag toen in katholieke kring het sterven als een rituele aangelegenheid waarbij de Laatste Sacramenten werden toegediend in de vorm van de biecht, het heilig oliesel en de communie. De belangrijke aangelegenheden in het leven zoals geboorte, huwelijk en dood waren in de tijd dat ik opgroeide nog omgeven met magische rituelen.

 

Tegenwoordig zijn er veel meer crematies waarbij de overledene in vlammen opgaat zonder dat je daar getuige van bent. Het rituele karakter van een crematie, als dat er al zou zijn, herken ik niet. Het is meer een bijeenkomst waarbij men oude bekenden nog eens spreekt dan een ritueel afscheid. Het lijkt wel alsof de dode gewoon verdwenen is in een onbekende leegte. Dat is begrijpelijk. Het hiernamaals bestaat niet meer en het leven wordt vandaag de dag wel gezien als een project waarvan je het begin niet gekozen hebt maar het einde wel waarbij je zelf kunt bepalen wanneer het project voltooid is. We spreken dan ook niet meer over de dood maar over een levenseinde. De dood is als begrip betekenisloos geworden. Wij kennen de dood niet meer, het is een levenseinde geworden.

 

Het ritueel rond de dood lijkt in de huidige tijd aan kracht te hebben ingeboet. Zo zag ik op 15 februari 2016 op de TV een oude vrouw die ik hoorde zeggen “Huppakee weg”. Aan haar lichaam was een slang verbonden met aan het einde een groot soort drukknop. Er zaten drie oude mensen op een bank bij haar. Iemand drukte op de knop en de vrouw overleed. Ik besefte dat ik iets had gezien dat ik niet had willen zien. De hoogstpersoonlijke dood was op TV verschenen als een soort aanmoediging voor het vrijwillig levenseinde, zo leek het mij. Maar het was niet alleen de TV. Ik besefte dat dit niet meer de dood was die ik kende van de boeken en de begrafenissen, die dood had opgehouden te bestaan. Hier was de dood ook geen einde meer maar gewoon huppakee weg.  De dood was onttoverd, ontdaan van zijn magie en teruggebracht tot zijn enig juiste proportie, die van een bewegingloos lichaam.

En daar zat ik op de bank naast mijn vrouw en ik kon geen grappen meer maken. Het leek alsof er een onzichtbare demon de kamer was binnengeslopen en al mijn mysteries uit mijn brein had verwijderd. De bank voelde ongemakkelijk aan. Ik wist niet wat ik moest denken, ik voelde me leeg alsof de drukknop ook mijn innerlijk had geleegd.  Maar al snel kwam ik weer bij zinnen.

 

De eerste paragraaf gaat over de filosofie van Cornelis Verhoeven die wel gezien wordt als de belangrijkste Nederlandse filosoof van de twintigste eeuw. De tweede paragraaf gaat over rituelen in de kerk. Daarvoor ben ik de grens overgegaan op een queeste naar Duitsland. De derde paragraaf gaat over een begrip van de Duitse geleerde Max Weber dat hij de onttovering van de wereld noemde met de daarmee gepaard gaande bureaucratisering.

 

 

  1. Cornelis Verhoeven: de onmacht van het denken om te kennen

Cornelis Verhoeven schreef een essay met als titel “Rondom de leegte”. De filosoof kan tot de conclusie komen dat het denken niet bij machte is om de werkelijkheid te kennen.  Uiteindelijk kijkt hij in een leegte die hij niet kan vullen met woorden. Het is voor mij symbolisch gezien de leegte van een meer waarin het water spiegelglad is en waarin je een steen kunt gooien zonder dat het rimpelt. De filosoof staat aan de zijkant en richt daar beelden op waarvan hij denkt dat ze weerspiegeld worden in de leegte zodat die gevuld wordt. Verhoeven weet dat zoiets schijn is, hij voelt zich onmachtig om het meer te kennen.

Die onmacht leidt dan tot een passiviteit ten opzichte van de werkelijkheid, aldus Verhoeven. Het denken wordt gesymboliseerd door Le Penseur van Rodin. Het beeld vertelt ons, dat denken leidt tot voorovergebogenheid, dat is de hoedanigheid van de passiviteit. Activiteit daarentegen vereist het beeld van de beweger, de springende atleet, Marianne met de zwaaiende tricolore, het wenkende Vrijheidsbeeld. Waar passiviteit de gedaante aanneemt van berusting en beschouwelijkheid, is activiteit de weg naar vooruitgang, de weg van de doelen die met middelen worden bereikt, met andere woorden, de weg van de illusies die gemaakt worden door de bewegers die de massa’s in vervoering brengen omdat ze de waan in werkelijkheid willen herscheppen.

Activiteit gaat volgens Verhoeven altijd samen met macht en uit macht vloeit geweld voort, vandaag de dag vaak verbaal geweld.  Mijns inziens leidt de uitoefening van macht ook tot angst bij de onmachtige, met name de angst voor uitsluiting.

Daartegenover stelt hij de beschouwelijkheid van het uitgestelde denken dat niet naar conclusies wil die met macht nagekomen moeten worden maar aanleiding geven tot verdere overpeinzing. Oordeelt niet, zo hoor ik Verhoeven mompelen, opdat gij niet geoordeeld zult worden en ik hoor niet de Bijbel maar de filosoof.

 

Is dit filosofische standpunt van Verhoeven bruikbaar in de praktijk. Ik denk het niet, tenzij je het leven van een monnik wilt leiden. Toch is er een leegte die kan ontstaan bijvoorbeeld wanneer ouders een kind verliezen ten gevolge van een dodelijk ongeluk. Die leegte is echter niet filosofisch van aard maar existentieel. Ze slaat een gat in het bestaan van de ouders waardoor een leegte ontstaat die ze omringen met herinneringen als veelkleurig gedrapeerde gordijnen die de leegte willen verbergen maar niet kunnen laten verdwijnen. Ik beschouw dit lege gat, als ik me zo mag uitdrukken, als een psychologisch verschijnsel en wel als de verwerking van een trauma.

Tenslotte beëindig ik deze paragraaf over Verhoeven met iets dat ook te maken kan hebben met de onmacht om te kennen en dat in de sociologie anomie of vervreemding genoemd wordt. Het is een morele leegte die oorspronkelijk bestudeerd werd door de Franse socioloog Durkheim in een studie over suïcide. Om bij de allegorie van het meer te blijven; hier lijkt het alsof rond het meer een nevel hangt waarin we verdwalen en elkaar uit de weg gaan want we zijn vreemdelingen voor elkaar. Nietzsche noemde in dit verband de dood van god als de resultante van het verdwijnen van de christelijke moraal. Daarvoor in de plaats zou de machtige mens komen, de Übermensch. Verhoeven vreesde die ontwikkeling en niet zonder reden.

 

 

  1. Rituelen in de kerk

Kerken kennen rituelen. Het voor mij bekendste ritueel was de Latijnse mis met drie Heren. Aangezien ik geen Latijn kende bleef ik altijd in het ongewisse over wat er gebeurde. Misschien zag Verhoeven dit wel als het ultieme ritueel. God is verborgen in de leegte. De rituele handelingen en de gezangen tijdens de mis maken God niet zichtbaar, integendeel. De belangrijkste handeling tijdens de mis, is de consecratie. Daarbij veranderen brood en wijn in het Lichaam en Bloed van Christus. Toen begreep ik dit niet. Nu meen ik iets ervan te begrijpen. Het komt op mij over als een bezwering van de leegte met het beeld van Christus dat peinzend aan het meer staat en zich weerspiegeld ziet in het glanzende oppervlak waarover Hij kan lopen. Het meer is altijd al een mythisch symbool geweest, of het nu het meer van Galilea is of het heilig meer in de tempels van het oude Egypte, bedoeld voor reiniging. Ik heb een welhaast religieus geloof in symbolen. Zij veranderen onmacht niet in macht, zij veranderen onmacht in verwondering.

 

Op zekere dag trad ik een kerk binnen in Vreden. Ik sloot de deur voorzichtig en ging op een bank zitten. De kerk was leeg op mij na, ik voelde me daar een ontheemde kerkganger. Na enkele minuten begon dat te veranderen. De kerk, een kale rechtlijnige Romaanse kerk, leek te beseffen dat er iemand was en begon attent te worden. Na nog enkele minuten begon de kerk vol te lopen met onzichtbare engelen die een woordeloos Gregoriaans zongen. De leegte was verdwenen, ik was deel geworden van een volte die ik nooit zal begrijpen.

 

Daarna reed ik naar Zwillbrock om een andere kerk te bezoeken, de Barokkerk. Ik herhaalde het ritueel van de binnenkomst, ik zat daar en welhaast direct overviel me een gevoel van volte, alsof ik als enige in een stoet van heiligen was beland. De kerk zat vol met biechtstoelen waar de ziel gereinigd werd van zonde, een kansel van formaat en vooral beelden die de indruk wekten ernstig voor zich uit te kijken maar in werkelijkheid zaten te wachten op een dansje. Hun God moest van een feestje houden.

 

Waar de Vredense kerk het voorkomen uitstraalt van tijdloosheid, zo toont de Barokkerk zich als een plattelandskathedraal. Waar men in Vreden strenge Lutheraanse gelovigen met zwarte hoeden ter kerke ziet gaan, zo ziet men in Zwillbrock goedgemutste katholieke Münsterlanders na de kerkdienst naar het café schuifelen, dat op een steenworp afstand verwijderd is van de kerk.

 

De socioloog Robert Merton heeft de anomietheorie van Durkheim nader uitgewerkt. Hij beschrijft daarbij samenlevingen in termen van doelen en middelen. Zijn deze doelen niet bereikbaar met de gegeven middelen of zijn ze onzeker, dan ontstaat een gedrag dat hij aanduidt als ritualisme. Eigenlijk komt her er op neer, dat men zich als het ware symbolisch terugtrekt uit een samenleving die onherkenbaar is  en daarmee vervreemdend werkt en verdwijnt men in een safe space van vriendschapsrituelen, een veilige haven in een onveilige wereld. Ein feste Burg ist unser Gott, zo zong men lang geleden in Duitsland maar god is dood en de burcht is vervallen tot een ruïne.

 

 

  1. Max Weber en de onttoverde wereld

Zo waren in vroeger tijden de protestantse ethiek van de spaarzaamheid en de katholieke deugdenmoraal richtinggevend bij het volgen van het pad door het leven. De een deed het met beelden, de ander zonder en beide geestelijke stromingen ontwikkelden zich tot tradities die het leven voor velen zinvol maakten. Die tijden zijn echter verdwenen en zinvol krijgt daarmee een andere betekenis. De socioloog Max Weber analyseerde de overgang van traditioneel naar bureaucratisch gezag met als keerpunt Bismarck die van Duitsland een bureaucratisch georganiseerde natiestaat maakte. In Nederland was dat Thorbecke die in het revolutiejaar 1848 een grondwet aangenomen kreeg die onder meer de basis vormde voor de landelijke, provinciale en gemeentelijke bestuursapparaten die uitgroeiden tot omvangrijke bureaucratieën. Weber gaf de voorkeur aan bureaucratische Herrschaft boven de traditie, met name vanwege de gelijkberechtiging die het clientëlisme van de traditie verving. Zelf zie ik bureaucratie als een theoretisch begrip, in Webers termen een ideaaltype, waarmee je organisaties kunt analyseren op hun bureaucratisch gehalte. En ik heb de indruk, dat clientëlisme in de vorm van het bevoordelen van familie en vrienden inderdaad is verminderd maar plaats heeft gemaakt voor zelfverrijking in de top, met name bij grote bureaucratieën die moeilijk controleerbaar zijn. Zou het niet verstandig zijn als de bureaucratie een wat ritueler karakter krijgt?

 

In het werk van Weber speelt ook een enigszins merkwaardig begrip een rol en dat is de onttovering van de wereld waarbij rationaliteit de plaats inneemt van traditie en magie. Dat was zeer lange tijd een dominante opvatting waarbij de leegte maakbaar geacht werd. Weber maakte daarbij een onderscheid tussen waardenrationaliteit en doel/middelrationaliteit. Daarmee zouden de idealen uit de Franse Revolutie verwezenlijkt kunnen worden en ik denk dat op de punten van vrijheid en gelijkheid in West-Europa zeker wel wat bereikt is alhoewel de twijfel toeslaat als ik aan de twintigste eeuw denk. Was de bureaucratie van de Holocaust met de figuur van Adolf Eichmann niet de vertegenwoordiger van het banale kwaad dat begint met deportatie en eindigt met vergassing? Weber had dit niet voorzien. Wie wel?

 

In Nederland was dat Menno ter Braak die de rancuneleer van de nazi’s had bestudeerd en er ook over had gepubliceerd. Hij pleegde zelfmoord toen de Duitsers Nederland binnenvielen. Tijdens het Eichmann proces in 1962 bleek dat zonder het middel van een immense bureaucratie het macabere doel van de Endlösung niet gerealiseerd had kunnen worden. De doel/middel rationaliteit was geperverteerd. Het doel heiligde de middelen. De filosofe Hannah Ahrendt die het proces bijwoonde sprak over de banaliteit van het kwaad. Het kwaad was als het ware over de bureaucratische keten uitgesmeerd. Was de man die de gaskraan openzette in Auschwitz in dezelfde mate behept met het banale kwaad als de klerk uit Berlijn? En daar ligt de crux. Er was een leegte ontstaan in het ethische denken over goed en kwaad, een leegte die Weber niet voorzien had.  Er werd en wordt wel gesproken over de naoorlogse morele superioriteit van mensen die het goede doen en het kwade nalaten. Maar op welke moraal berust deze superioriteit eigenlijk?

 

Bureaucratieën kunnen na verloop van tijd zichzelf niet meer gaan beschouwen als een middel tot een doel maar als een doel op zich. Ze groeien dan om der wille van het groeien vanwege de macht van het getal waarbij de functionarissen binnen de hiërarchie opklimmen tot ze hun niveau van incompetentie bereikt hebben. Toen ik bij Philips werkte als organisatiesocioloog, was de Concerncentrale in Eindhoven een immense bureaucratie met als gevolg dat Philips op de rand van de afgrond kwam te verkeren. Daarna zag ik hetzelfde verschijnsel toen ik in de zorgsector werkte. In die tijd schreef ik een proefschrift over de ontwikkeling van traditioneel naar bureaucratisch gezag in de zorgsector over de periode van 1945 tot 1980 waarbij de theorie ontleend was aan Max Weber. Toen ik het klaar had, vroeg mijn promotor of ik een afsluitend hoofdstuk wilde schrijven over de ontwikkeling ervan na 1980. Aan dat verzoek voldeed ik en mijn stelling in dat hoofdstuk was dat de erkenning van het bureaucratisch gezag zou gaan berusten op de effectiviteit ervan. Een decennium later wist ik dat die veronderstelling onjuist was geweest. Effectiviteit deed er steeds minder toe, het nog resterende gezag veranderde in macht. En de zorgbureaucratie had zich ontwikkeld tot een zodanig sterk machtsblok dat daar geen kruid tegen gewassen was. Het blok stond als het ware buiten de samenleving en werd gekenmerkt door een anonieme collectieve macht zoals we die vandaag de dag ook kunnen waarnemen bij de Brusselse bureaucratie. Daarmee was aan een eeuwenoude ontwikkeling in Nederland die door Simon Schama voor de zeventiende eeuw beschreven was in zijn boek met als titel overvloed en onbehagen een eind gekomen. De zorg was niet meer een verantwoordelijkheid van het particulier initiatief, het was een institutioneel onderdeel van de staat geworden.

 

Maar er gloort licht aan de einder. Onze verlichte politici gaan het mogelijk maken om bij een voltooid leven een stervensbegeleider aan te roepen die na enige gesprekken een soort slaappilletje toedient waarna men in slaap valt om nooit meer te ontwaken. Daar staat tegenover dat de dichter van Eyck er anders over dacht.

 

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
Mijn woning in: "Heer, Heer, één ogenblik!

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!" -

Van middag (lang reeds was hij heengespoed)
Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.

"Waarom," zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
"Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?"

Glimlachend antwoordt hij: "Geen dreiging was 't,
Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan."

 

Maar laat ik stoppen met dit ijdel gesnap. Toch wil ik dit nog wel kwijt. Het Westen was voor mij als liefhebber van cowboyfilms ook het Wilde Westen. Ik zag daar voorttrekkende karren met pioniers die achter de bergen het beloofde land zouden vinden. Daar was geen sprake van beuzelarij en mooipraterij, alleen overleven telde. Het Westen had hier niet de betekenis van de profane wereld of de westelijke beschaving. Het Westen symboliseerde de weg naar vrijheid.

 

Met zijn tradities wapent de mens zich tegen de leegte. Dat kunnen religieuze tradities zijn of andere, meer alledaagse zoals bij Verhoeven het ritueel voor het naar bed gaan dat op afgepaste wijze verloopt. Zonder tradities wordt het alledaagse samenleven lastig. Wie schudt ik nog de hand, laat ik de vrouw voorgaan in het restaurant en schuif ik een stoel voor haar aan? Als ik mijn tradities kwijt ben moet ik iedere keer opnieuw bedenken hoe ik geacht wordt te handelen in het sociale leven. Maar zonder een traditie die me de weg wijst ben ik de weg kwijt. Ik merk dat bij discussies op TV en internet.  Daar behoort niet wellevendheid tot de traditie maar kent men de nieuwe traditie van de scheldpartij onder het mom van de vrije meningsuiting. Zoals Verhoeven zou zeggen, daar wordt de leegte gevuld met macht en verbaal geweld zoals ook in de openbare ruimte die zonder een minimum aan fatsoen een gevarenzone wordt. Ik heb op de TV weleens iemand horen verkondigen dat je moet zeggen wat je denkt. Grotere onzin heb ik nog nooit gehoord. Als dat de nieuwe norm is, komen we in een vechtsamenleving terecht waarin de verbale wolven, uiteraard gehuld in schaapskleren, de dienst uitmaken. Zoals Hobbes al zei, dan is de mens voor de andere mens een wolf.

 

Met het verdwijnen van tradities, vooral de tradities die de civil society kenmerken, is er de opkomst van een nieuw soort sociale controle die meer een taalcontrole is geworden en minder een gedragscontrole. Zo is politieke correctheid voornamelijk een taalcontrole waarvan de afdwingbaarheid curieus genoeg niet in het alledaagse leven gevonden wordt zoals bij de groepscontrole in met name de primaire groepen maar op het internet en de TV. Zo ben ik sinds kort niet meer een blanke maar een witte man, althans volgens deze massamedia die Big Brother na-apen. In het dagelijks leven merk ik er niets van. Ik denk, dat de big brothers die ons willen wijsmaken wat we moeten denken, willen dat we allemaal hetzelfde denken volgens hun abstract conformisme terwijl ze ons ook curieus genoeg voorspiegelen dat we divers moeten zijn. Het lijkt superieur maar het is de superioriteit van de domheid.

 

Niet alleen de dood is onttoverd. Ook de vrouw kent niet meer das ewig Weibliche dat Goethe aan haar toeschreef. In de tijd dat ik trouwde was een huwelijk nog een traditionele verbintenis voor het leven. Nu is het meer een contract. We zijn doordrenkt met rationalisme en materialisme en ons mensbeeld heeft zich daar keurig aan aangepast. Waar de waarheid in het Oosten nog omzichtig benaderd wordt, is ze in het Westen niet meer relevant. Eenieder koestert zijn eigen waarheid, het lijkt wel of mensen niet meer in staat zijn voorbij hun eigen waarheid te kijken. Daarmee lijkt een morele leegte tot stand te zijn gekomen want rationalisme en materialisme zijn geen morele waarden maar zeer beperkte richtlijnen. Daar heeft Verhoeven geen antwoord op want de rationalist kent niet de onmacht om te kennen. Hij heeft de leegte gevuld, zo lijkt het, met rationele standbeelden die bij nader inzien drogbeelden blijken te zijn. En zo geldt voor de rechtzinnigen in de leer, welke leer dan ook, wie zonder twijfel is, werpe de eerste steen.

 

.

Tot slot: er is een ritueel dat zo oud is als de wereld en bekend staat als de queeste. Het is een zoektocht naar zelfoverwinning zoals bij Frodo die bij het hellevuur in de Doemberg zijn Ring niet wil afstaan en daarmee de absolute macht wil verwerven. Gelukkig wordt zijn Ring hem ontnomen door zijn alter ego, Gollem, die krijsend en met een satanische schaterlach in de afgrond stort, de Ring met zich nemend. Voor Frodo was dat niet het einde van zijn queeste. Die was pas beëindigd toen hij met Gandalf en anderen naar de Grijze Havens vertrok om vandaar naar Valinor te zeilen, een mythisch land.

 

Zo zijn we reizigers op weg naar een onbekende bestemming of, zoals Tolkien het  in een welhaast magisch gedicht zo fraai formuleert:

 

De weg gaat verder eindeloos
Vanaf de deur waar hij begon.
Ik moet hem volgen, rusteloos,
Tot ver achter de horizon,
Met rappe voeten tot hij aan
Een grotere weg komt in 't verschiet,
Kruispunt van komen en van gaan.
En waarheen dan? Ik weet het niet.

 

 

Dit artikel delen?
Pin It
  • Hits: 364
(Gemiddelde waardering 4 met 1 waardering(-en)

Login of registreer om een reactie te plaatsen

Wil je deze schrijver nomineren!

Bezoekers van Schrijverspunt kunnen 2 verschillende schrijvers nomineren voor de titel van talentvolle schrijver 2019. Je kunt de schrijver van dit artikel nomineren door op de groene button te klikken.

Dank voor je nominatie!

Elke bezoeker van Schrijverspunt kan schrijvers nomineren voor de titel van talentvolle schrijver. In totaal mag elke bezoeker 2 verschillende schrijvers nomineren over heel 2019. Nomineren is mogelijk tot 31 december 2019.

Omdat we streven naar een eerlijke nominatie voor Talentvolle schrijver 2019 controleren we elke nominatie op geldigheid. Ongeldige nominaties tellen niet mee in de score en verwijderen we.

Om de geldigheid van een nominatie te controleren vragen we je hieronder je e-mailadres in te vullen.  We garanderen dat we dit emailadres niet aan derden verstrekken en slechts gebruiken voor controle. Na afronding van de nominatie verwijderen we  dit e-mailadres.
Ongeldige invoer

Periodiek verwijderen we 'oudere' inzendingen o.b.v. geen of lage waarderingen door bezoekers. Door een waardering (1-5 sterren) te geven bepaal jij dus mede de continuïteit in publicatie van een inzending!

Recente inzendingen voor schrijfactiviteiten met een hoge waardering van bezoekers.

ziek zijn

okt 12, 2019 Poëzie Sherina aka.sheri

Scheeloogje.

nov 09, 2019 Kort verhaal Pieter Wouter Broekharst

Kortsluiting

okt 26, 2019 Schrijfopdracht Connie van Vuuren

Volkswijsheden (5)

nov 06, 2019 Quote Hans Van Battel

Meer schrijfactiviteiten