Column
Een column is een artikel waarin de schrijver zijn mening geeft over een onderwerp. Soms is de tekst humoristisch, soms provocerend, maar het is altijd de persoonlijke kijk op de wereld van de columnist. Een columnist geeft een beschrijving van een gebeurtenis en maakt daarbij zijn eigen mening duidelijk. FTbannerEen column moet een emotie bij de lezer losmaken, de lezer moet erom kunnen lachen, het stemt hem tot nadenken of maakt hem boos.

Wil je ook een column publiceren op Schrijverspunt? Dat is mogelijk door eerst in te loggen. We publiceren columns in volgorde van ontvangst en maximaal een per dag. Bij veel inzendingen is het dus mogelijk dat je column pas weken later zichtbaar is.

Columns

Rituelen rondom de leegte

In mijn jeugd had een begrafenis een sterk ritueel karakter. Na de kerkdienst ging de begrafenisstoet, bestaande uit rijtuigen met daarachter een bekommerde stoet van lopers, naar het kerkhof waar de kist neergelaten werd in het graf en je wat zand op de kist gooide. Daarna kwam men bijeen in een zaaltje waar de familie gecondoleerd werd. Men zag toen in katholieke kring het sterven als een rituele aangelegenheid waarbij de Laatste Sacramenten werden toegediend in de vorm van de biecht, het heilig oliesel en de communie. De belangrijke aangelegenheden in het leven zoals geboorte, huwelijk en dood waren in de tijd dat ik opgroeide nog omgeven met magische rituelen.

 

Tegenwoordig zijn er veel meer crematies waarbij de overledene in vlammen opgaat zonder dat je daar getuige van bent. Het rituele karakter van een crematie, als dat er al zou zijn, herken ik niet. Het is meer een bijeenkomst waarbij men oude bekenden nog eens spreekt dan een ritueel afscheid. Het lijkt wel alsof de dode gewoon verdwenen is in een onbekende leegte. Dat is begrijpelijk. Het hiernamaals bestaat niet meer en het leven wordt vandaag de dag wel gezien als een project waarvan je het begin niet gekozen hebt maar het einde wel waarbij je zelf kunt bepalen wanneer het project voltooid is. We spreken dan ook niet meer over de dood maar over een levenseinde. De dood is als begrip betekenisloos geworden. Wij kennen de dood niet meer, het is een levenseinde geworden.

 

Het ritueel rond de dood lijkt in de huidige tijd aan kracht te hebben ingeboet. Zo zag ik op 15 februari 2016 op de TV een oude vrouw die ik hoorde zeggen “Huppakee weg”. Aan haar lichaam was een slang verbonden met aan het einde een groot soort drukknop. Er zaten drie oude mensen op een bank bij haar. Iemand drukte op de knop en de vrouw overleed. Ik besefte dat ik iets had gezien dat ik niet had willen zien. De hoogstpersoonlijke dood was op TV verschenen als een soort aanmoediging voor het vrijwillig levenseinde, zo leek het mij. Maar het was niet alleen de TV. Ik besefte dat dit niet meer de dood was die ik kende van de boeken en de begrafenissen, die dood had opgehouden te bestaan. Hier was de dood ook geen einde meer maar gewoon huppakee weg.  De dood was onttoverd, ontdaan van zijn magie en teruggebracht tot zijn enig juiste proportie, die van een bewegingloos lichaam.

En daar zat ik op de bank naast mijn vrouw en ik kon geen grappen meer maken. Het leek alsof er een onzichtbare demon de kamer was binnengeslopen en al mijn mysteries uit mijn brein had verwijderd. De bank voelde ongemakkelijk aan. Ik wist niet wat ik moest denken, ik voelde me leeg alsof de drukknop ook mijn innerlijk had geleegd.  Maar al snel kwam ik weer bij zinnen.

 

De eerste paragraaf gaat over de filosofie van Cornelis Verhoeven die wel gezien wordt als de belangrijkste Nederlandse filosoof van de twintigste eeuw. De tweede paragraaf gaat over rituelen in de kerk. Daarvoor ben ik de grens overgegaan op een queeste naar Duitsland. De derde paragraaf gaat over een begrip van de Duitse geleerde Max Weber dat hij de onttovering van de wereld noemde met de daarmee gepaard gaande bureaucratisering.

 

 

  1. Cornelis Verhoeven: de onmacht van het denken om te kennen

Cornelis Verhoeven schreef een essay met als titel “Rondom de leegte”. De filosoof kan tot de conclusie komen dat het denken niet bij machte is om de werkelijkheid te kennen.  Uiteindelijk kijkt hij in een leegte die hij niet kan vullen met woorden. Het is voor mij symbolisch gezien de leegte van een meer waarin het water spiegelglad is en waarin je een steen kunt gooien zonder dat het rimpelt. De filosoof staat aan de zijkant en richt daar beelden op waarvan hij denkt dat ze weerspiegeld worden in de leegte zodat die gevuld wordt. Verhoeven weet dat zoiets schijn is, hij voelt zich onmachtig om het meer te kennen.

Die onmacht leidt dan tot een passiviteit ten opzichte van de werkelijkheid, aldus Verhoeven. Het denken wordt gesymboliseerd door Le Penseur van Rodin. Het beeld vertelt ons, dat denken leidt tot voorovergebogenheid, dat is de hoedanigheid van de passiviteit. Activiteit daarentegen vereist het beeld van de beweger, de springende atleet, Marianne met de zwaaiende tricolore, het wenkende Vrijheidsbeeld. Waar passiviteit de gedaante aanneemt van berusting en beschouwelijkheid, is activiteit de weg naar vooruitgang, de weg van de doelen die met middelen worden bereikt, met andere woorden, de weg van de illusies die gemaakt worden door de bewegers die de massa’s in vervoering brengen omdat ze de waan in werkelijkheid willen herscheppen.

Activiteit gaat volgens Verhoeven altijd samen met macht en uit macht vloeit geweld voort, vandaag de dag vaak verbaal geweld.  Mijns inziens leidt de uitoefening van macht ook tot angst bij de onmachtige, met name de angst voor uitsluiting.

Daartegenover stelt hij de beschouwelijkheid van het uitgestelde denken dat niet naar conclusies wil die met macht nagekomen moeten worden maar aanleiding geven tot verdere overpeinzing. Oordeelt niet, zo hoor ik Verhoeven mompelen, opdat gij niet geoordeeld zult worden en ik hoor niet de Bijbel maar de filosoof.

 

Is dit filosofische standpunt van Verhoeven bruikbaar in de praktijk. Ik denk het niet, tenzij je het leven van een monnik wilt leiden. Toch is er een leegte die kan ontstaan bijvoorbeeld wanneer ouders een kind verliezen ten gevolge van een dodelijk ongeluk. Die leegte is echter niet filosofisch van aard maar existentieel. Ze slaat een gat in het bestaan van de ouders waardoor een leegte ontstaat die ze omringen met herinneringen als veelkleurig gedrapeerde gordijnen die de leegte willen verbergen maar niet kunnen laten verdwijnen. Ik beschouw dit lege gat, als ik me zo mag uitdrukken, als een psychologisch verschijnsel en wel als de verwerking van een trauma.

Tenslotte beëindig ik deze paragraaf over Verhoeven met iets dat ook te maken kan hebben met de onmacht om te kennen en dat in de sociologie anomie of vervreemding genoemd wordt. Het is een morele leegte die oorspronkelijk bestudeerd werd door de Franse socioloog Durkheim in een studie over suïcide. Om bij de allegorie van het meer te blijven; hier lijkt het alsof rond het meer een nevel hangt waarin we verdwalen en elkaar uit de weg gaan want we zijn vreemdelingen voor elkaar. Nietzsche noemde in dit verband de dood van god als de resultante van het verdwijnen van de christelijke moraal. Daarvoor in de plaats zou de machtige mens komen, de Übermensch. Verhoeven vreesde die ontwikkeling en niet zonder reden.

 

 

  1. Rituelen in de kerk

Kerken kennen rituelen. Het voor mij bekendste ritueel was de Latijnse mis met drie Heren. Aangezien ik geen Latijn kende bleef ik altijd in het ongewisse over wat er gebeurde. Misschien zag Verhoeven dit wel als het ultieme ritueel. God is verborgen in de leegte. De rituele handelingen en de gezangen tijdens de mis maken God niet zichtbaar, integendeel. De belangrijkste handeling tijdens de mis, is de consecratie. Daarbij veranderen brood en wijn in het Lichaam en Bloed van Christus. Toen begreep ik dit niet. Nu meen ik iets ervan te begrijpen. Het komt op mij over als een bezwering van de leegte met het beeld van Christus dat peinzend aan het meer staat en zich weerspiegeld ziet in het glanzende oppervlak waarover Hij kan lopen. Het meer is altijd al een mythisch symbool geweest, of het nu het meer van Galilea is of het heilig meer in de tempels van het oude Egypte, bedoeld voor reiniging. Ik heb een welhaast religieus geloof in symbolen. Zij veranderen onmacht niet in macht, zij veranderen onmacht in verwondering.

 

Op zekere dag trad ik een kerk binnen in Vreden. Ik sloot de deur voorzichtig en ging op een bank zitten. De kerk was leeg op mij na, ik voelde me daar een ontheemde kerkganger. Na enkele minuten begon dat te veranderen. De kerk, een kale rechtlijnige Romaanse kerk, leek te beseffen dat er iemand was en begon attent te worden. Na nog enkele minuten begon de kerk vol te lopen met onzichtbare engelen die een woordeloos Gregoriaans zongen. De leegte was verdwenen, ik was deel geworden van een volte die ik nooit zal begrijpen.

 

Daarna reed ik naar Zwillbrock om een andere kerk te bezoeken, de Barokkerk. Ik herhaalde het ritueel van de binnenkomst, ik zat daar en welhaast direct overviel me een gevoel van volte, alsof ik als enige in een stoet van heiligen was beland. De kerk zat vol met biechtstoelen waar de ziel gereinigd werd van zonde, een kansel van formaat en vooral beelden die de indruk wekten ernstig voor zich uit te kijken maar in werkelijkheid zaten te wachten op een dansje. Hun God moest van een feestje houden.

 

Waar de Vredense kerk het voorkomen uitstraalt van tijdloosheid, zo toont de Barokkerk zich als een plattelandskathedraal. Waar men in Vreden strenge Lutheraanse gelovigen met zwarte hoeden ter kerke ziet gaan, zo ziet men in Zwillbrock goedgemutste katholieke Münsterlanders na de kerkdienst naar het café schuifelen, dat op een steenworp afstand verwijderd is van de kerk.

 

De socioloog Robert Merton heeft de anomietheorie van Durkheim nader uitgewerkt. Hij beschrijft daarbij samenlevingen in termen van doelen en middelen. Zijn deze doelen niet bereikbaar met de gegeven middelen of zijn ze onzeker, dan ontstaat een gedrag dat hij aanduidt als ritualisme. Eigenlijk komt her er op neer, dat men zich als het ware symbolisch terugtrekt uit een samenleving die onherkenbaar is  en daarmee vervreemdend werkt en verdwijnt men in een safe space van vriendschapsrituelen, een veilige haven in een onveilige wereld. Ein feste Burg ist unser Gott, zo zong men lang geleden in Duitsland maar god is dood en de burcht is vervallen tot een ruïne.

 

 

  1. Max Weber en de onttoverde wereld

Zo waren in vroeger tijden de protestantse ethiek van de spaarzaamheid en de katholieke deugdenmoraal richtinggevend bij het volgen van het pad door het leven. De een deed het met beelden, de ander zonder en beide geestelijke stromingen ontwikkelden zich tot tradities die het leven voor velen zinvol maakten. Die tijden zijn echter verdwenen en zinvol krijgt daarmee een andere betekenis. De socioloog Max Weber analyseerde de overgang van traditioneel naar bureaucratisch gezag met als keerpunt Bismarck die van Duitsland een bureaucratisch georganiseerde natiestaat maakte. In Nederland was dat Thorbecke die in het revolutiejaar 1848 een grondwet aangenomen kreeg die onder meer de basis vormde voor de landelijke, provinciale en gemeentelijke bestuursapparaten die uitgroeiden tot omvangrijke bureaucratieën. Weber gaf de voorkeur aan bureaucratische Herrschaft boven de traditie, met name vanwege de gelijkberechtiging die het clientëlisme van de traditie verving. Zelf zie ik bureaucratie als een theoretisch begrip, in Webers termen een ideaaltype, waarmee je organisaties kunt analyseren op hun bureaucratisch gehalte. En ik heb de indruk, dat clientëlisme in de vorm van het bevoordelen van familie en vrienden inderdaad is verminderd maar plaats heeft gemaakt voor zelfverrijking in de top, met name bij grote bureaucratieën die moeilijk controleerbaar zijn. Zou het niet verstandig zijn als de bureaucratie een wat ritueler karakter krijgt?

 

In het werk van Weber speelt ook een enigszins merkwaardig begrip een rol en dat is de onttovering van de wereld waarbij rationaliteit de plaats inneemt van traditie en magie. Dat was zeer lange tijd een dominante opvatting waarbij de leegte maakbaar geacht werd. Weber maakte daarbij een onderscheid tussen waardenrationaliteit en doel/middelrationaliteit. Daarmee zouden de idealen uit de Franse Revolutie verwezenlijkt kunnen worden en ik denk dat op de punten van vrijheid en gelijkheid in West-Europa zeker wel wat bereikt is alhoewel de twijfel toeslaat als ik aan de twintigste eeuw denk. Was de bureaucratie van de Holocaust met de figuur van Adolf Eichmann niet de vertegenwoordiger van het banale kwaad dat begint met deportatie en eindigt met vergassing? Weber had dit niet voorzien. Wie wel?

 

In Nederland was dat Menno ter Braak die de rancuneleer van de nazi’s had bestudeerd en er ook over had gepubliceerd. Hij pleegde zelfmoord toen de Duitsers Nederland binnenvielen. Tijdens het Eichmann proces in 1962 bleek dat zonder het middel van een immense bureaucratie het macabere doel van de Endlösung niet gerealiseerd had kunnen worden. De doel/middel rationaliteit was geperverteerd. Het doel heiligde de middelen. De filosofe Hannah Ahrendt die het proces bijwoonde sprak over de banaliteit van het kwaad. Het kwaad was als het ware over de bureaucratische keten uitgesmeerd. Was de man die de gaskraan openzette in Auschwitz in dezelfde mate behept met het banale kwaad als de klerk uit Berlijn? En daar ligt de crux. Er was een leegte ontstaan in het ethische denken over goed en kwaad, een leegte die Weber niet voorzien had.  Er werd en wordt wel gesproken over de naoorlogse morele superioriteit van mensen die het goede doen en het kwade nalaten. Maar op welke moraal berust deze superioriteit eigenlijk?

 

Bureaucratieën kunnen na verloop van tijd zichzelf niet meer gaan beschouwen als een middel tot een doel maar als een doel op zich. Ze groeien dan om der wille van het groeien vanwege de macht van het getal waarbij de functionarissen binnen de hiërarchie opklimmen tot ze hun niveau van incompetentie bereikt hebben. Toen ik bij Philips werkte als organisatiesocioloog, was de Concerncentrale in Eindhoven een immense bureaucratie met als gevolg dat Philips op de rand van de afgrond kwam te verkeren. Daarna zag ik hetzelfde verschijnsel toen ik in de zorgsector werkte. In die tijd schreef ik een proefschrift over de ontwikkeling van traditioneel naar bureaucratisch gezag in de zorgsector over de periode van 1945 tot 1980 waarbij de theorie ontleend was aan Max Weber. Toen ik het klaar had, vroeg mijn promotor of ik een afsluitend hoofdstuk wilde schrijven over de ontwikkeling ervan na 1980. Aan dat verzoek voldeed ik en mijn stelling in dat hoofdstuk was dat de erkenning van het bureaucratisch gezag zou gaan berusten op de effectiviteit ervan. Een decennium later wist ik dat die veronderstelling onjuist was geweest. Effectiviteit deed er steeds minder toe, het nog resterende gezag veranderde in macht. En de zorgbureaucratie had zich ontwikkeld tot een zodanig sterk machtsblok dat daar geen kruid tegen gewassen was. Het blok stond als het ware buiten de samenleving en werd gekenmerkt door een anonieme collectieve macht zoals we die vandaag de dag ook kunnen waarnemen bij de Brusselse bureaucratie. Daarmee was aan een eeuwenoude ontwikkeling in Nederland die door Simon Schama voor de zeventiende eeuw beschreven was in zijn boek met als titel overvloed en onbehagen een eind gekomen. De zorg was niet meer een verantwoordelijkheid van het particulier initiatief, het was een institutioneel onderdeel van de staat geworden.

 

Maar er gloort licht aan de einder. Onze verlichte politici gaan het mogelijk maken om bij een voltooid leven een stervensbegeleider aan te roepen die na enige gesprekken een soort slaappilletje toedient waarna men in slaap valt om nooit meer te ontwaken. Daar staat tegenover dat de dichter van Eyck er anders over dacht.

 

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik,
Mijn woning in: "Heer, Heer, één ogenblik!

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot,
Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant,
Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan,
Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!" -

Van middag (lang reeds was hij heengespoed)
Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.

"Waarom," zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt,
"Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?"

Glimlachend antwoordt hij: "Geen dreiging was 't,
Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan,
Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan."

 

Maar laat ik stoppen met dit ijdel gesnap. Toch wil ik dit nog wel kwijt. Het Westen was voor mij als liefhebber van cowboyfilms ook het Wilde Westen. Ik zag daar voorttrekkende karren met pioniers die achter de bergen het beloofde land zouden vinden. Daar was geen sprake van beuzelarij en mooipraterij, alleen overleven telde. Het Westen had hier niet de betekenis van de profane wereld of de westelijke beschaving. Het Westen symboliseerde de weg naar vrijheid.

 

Met zijn tradities wapent de mens zich tegen de leegte. Dat kunnen religieuze tradities zijn of andere, meer alledaagse zoals bij Verhoeven het ritueel voor het naar bed gaan dat op afgepaste wijze verloopt. Zonder tradities wordt het alledaagse samenleven lastig. Wie schudt ik nog de hand, laat ik de vrouw voorgaan in het restaurant en schuif ik een stoel voor haar aan? Als ik mijn tradities kwijt ben moet ik iedere keer opnieuw bedenken hoe ik geacht wordt te handelen in het sociale leven. Maar zonder een traditie die me de weg wijst ben ik de weg kwijt. Ik merk dat bij discussies op TV en internet.  Daar behoort niet wellevendheid tot de traditie maar kent men de nieuwe traditie van de scheldpartij onder het mom van de vrije meningsuiting. Zoals Verhoeven zou zeggen, daar wordt de leegte gevuld met macht en verbaal geweld zoals ook in de openbare ruimte die zonder een minimum aan fatsoen een gevarenzone wordt. Ik heb op de TV weleens iemand horen verkondigen dat je moet zeggen wat je denkt. Grotere onzin heb ik nog nooit gehoord. Als dat de nieuwe norm is, komen we in een vechtsamenleving terecht waarin de verbale wolven, uiteraard gehuld in schaapskleren, de dienst uitmaken. Zoals Hobbes al zei, dan is de mens voor de andere mens een wolf.

 

Met het verdwijnen van tradities, vooral de tradities die de civil society kenmerken, is er de opkomst van een nieuw soort sociale controle die meer een taalcontrole is geworden en minder een gedragscontrole. Zo is politieke correctheid voornamelijk een taalcontrole waarvan de afdwingbaarheid curieus genoeg niet in het alledaagse leven gevonden wordt zoals bij de groepscontrole in met name de primaire groepen maar op het internet en de TV. Zo ben ik sinds kort niet meer een blanke maar een witte man, althans volgens deze massamedia die Big Brother na-apen. In het dagelijks leven merk ik er niets van. Ik denk, dat de big brothers die ons willen wijsmaken wat we moeten denken, willen dat we allemaal hetzelfde denken volgens hun abstract conformisme terwijl ze ons ook curieus genoeg voorspiegelen dat we divers moeten zijn. Het lijkt superieur maar het is de superioriteit van de domheid.

 

Niet alleen de dood is onttoverd. Ook de vrouw kent niet meer das ewig Weibliche dat Goethe aan haar toeschreef. In de tijd dat ik trouwde was een huwelijk nog een traditionele verbintenis voor het leven. Nu is het meer een contract. We zijn doordrenkt met rationalisme en materialisme en ons mensbeeld heeft zich daar keurig aan aangepast. Waar de waarheid in het Oosten nog omzichtig benaderd wordt, is ze in het Westen niet meer relevant. Eenieder koestert zijn eigen waarheid, het lijkt wel of mensen niet meer in staat zijn voorbij hun eigen waarheid te kijken. Daarmee lijkt een morele leegte tot stand te zijn gekomen want rationalisme en materialisme zijn geen morele waarden maar zeer beperkte richtlijnen. Daar heeft Verhoeven geen antwoord op want de rationalist kent niet de onmacht om te kennen. Hij heeft de leegte gevuld, zo lijkt het, met rationele standbeelden die bij nader inzien drogbeelden blijken te zijn. En zo geldt voor de rechtzinnigen in de leer, welke leer dan ook, wie zonder twijfel is, werpe de eerste steen.

 

.

Tot slot: er is een ritueel dat zo oud is als de wereld en bekend staat als de queeste. Het is een zoektocht naar zelfoverwinning zoals bij Frodo die bij het hellevuur in de Doemberg zijn Ring niet wil afstaan en daarmee de absolute macht wil verwerven. Gelukkig wordt zijn Ring hem ontnomen door zijn alter ego, Gollem, die krijsend en met een satanische schaterlach in de afgrond stort, de Ring met zich nemend. Voor Frodo was dat niet het einde van zijn queeste. Die was pas beëindigd toen hij met Gandalf en anderen naar de Grijze Havens vertrok om vandaar naar Valinor te zeilen, een mythisch land.

 

Zo zijn we reizigers op weg naar een onbekende bestemming of, zoals Tolkien het  in een welhaast magisch gedicht zo fraai formuleert:

 

De weg gaat verder eindeloos
Vanaf de deur waar hij begon.
Ik moet hem volgen, rusteloos,
Tot ver achter de horizon,
Met rappe voeten tot hij aan
Een grotere weg komt in 't verschiet,
Kruispunt van komen en van gaan.
En waarheen dan? Ik weet het niet.

 

 

Dit artikel delen?
Pin It
  • Hits: 186

Graag je mening

Dit artikel is passend (tzt NIET verwijderen) - 0 stemmen
00

Elk kwartaal verwijderen we een aantal artikelen. Je kunt ons helpen door je mening te geven. Zo heb je invloed op de inhoud van Schrijverspunt

Gebruikerswaardering: 4 / 5

Ster actiefSter actiefSter actiefSter actiefSter inactief
 

Login of registreer om een reactie te plaatsen

Nomineer deze schrijver!

Bezoekers van Schrijverspunt kunnen 2 verschillende schrijvers nomineren voor de titel van talentvolle schrijver 2019. Je kunt de schrijver van dit artikel nomineren door op de groene button te klikken.

Dank voor je nominatie!

Elke bezoeker van Schrijverspunt kan schrijvers nomineren voor de titel van talentvolle schrijver. In totaal mag elke bezoeker 2 verschillende schrijvers nomineren over heel 2019. Nomineren is mogelijk tot 31 december 2019.

Omdat we streven naar een eerlijke nominatie voor Talentvolle schrijver 2019 controleren we elke nominatie op geldigheid. Ongeldige nominaties tellen niet mee in de score en verwijderen we.

Om de geldigheid van een nominatie te controleren vragen we je hieronder je e-mailadres in te vullen.  We garanderen dat we dit emailadres niet aan derden verstrekken en slechts gebruiken voor controle. Na afronding van de nominatie verwijderen we  dit e-mailadres.
Ongeldige invoer

Alle gepubliceerde inzendingen

  • juli 2019
  • juni 2019
    • Happy (70) Vera Bijma 30-06-2019

      Zo ligt hij nog aan de borst en zet wankelend zijn eerste stapjes en het volgende moment – zo...

      Lees meer...

    • Hygiëne (94) Machteld Berkelmans 29-06-2019

      Ik kan met verbazing kijken naar Stef als hij bezig is met zijn dagelijkse hygiëne-ritueel. Met...

      Lees meer...

    • Beslobberingen (72) Harmen Sneer 28-06-2019

      In de naweeën van Hetty’s overlijden Hetty is niet meer. Mijn schat ging zonder al teveel lijden...

      Lees meer...

    • Jong geleerd (95) Vera Bijma 27-06-2019

      Van school naar ons huis is amper tien minuten fietsen. Maar mijn vijfjarige zoon wil toch even op...

      Lees meer...

    • Snappen jullie dat nou? (61) Jac Babin 26-06-2019

      Snappen jùllie dat nou?Geconcentreerd typte ik een bericht op mijn mobiel. Met twee vingers en één duim....

      Lees meer...

    • Verbijsterd (91) Machteld Berkelmans 25-06-2019

      Soms kom je mensen tegen die alles tegen lijken te hebben. Wat er maar fout kan gaan, gaat ook...

      Lees meer...

    • OM DE TUIN GELEID (66) Rebelle van Reymerswael, schrijfgek 24-06-2019

      "Toevallig" gaat zij tuinieren, op het moment dat de medewerkers van de plantsoenendienst,hun...

      Lees meer...

    • DuDi (97) Robert Beernink 23-06-2019

      Wie zijn oor goed te luister legt, komt er niet meer uit. Voor het goede begrip: ik bedoel hier...

      Lees meer...

    • Koffertje (75) Vera Bijma 22-06-2019

      Hieperdepiep … hoera! Zoonlief is zes jaar geworden en dat betekent dat hij vandaag hét koffertje...

      Lees meer...

    • Gespreksonderwerp (92) Machteld Berkelmans 21-06-2019

      We kennen het allemaal wel denk ik. Je zit samen met mensen en vallen er stiltes. Het valt niet...

      Lees meer...

    • onbesuisd (124) Dorine Van der Marel 20-06-2019

      Met de zilveren Renault Modus tot het dak toe volgepropt komen dochter en vriendin het plein...

      Lees meer...

    • Re-Ellie-ty (92) Robert Beernink 19-06-2019

      Wat zou de echte reden zijn van het ontslag van Ellie Lust bij de Amsterdamse politie? Haar...

      Lees meer...

    • Bevalling (101) Vera Bijma 18-06-2019

      Nog voor de wekker gaat, hoor ik al gerommel in de kamer naast ons. Ik kijk om het hoekje en zie...

      Lees meer...

    • Omkeren, de dood tegemoet. (149) Gerard Treffers 17-06-2019

      Bekend zijn de verhalen van mensen die aan de dood ontsnapten toen ze een vliegtuig misten dat...

      Lees meer...

    • Dacht het niet (95) Vera Bijma 16-06-2019

      We zitten met zijn drieën in de auto op weg naar huis. Onze 5-jarige zoon telt de tractors die hij in...

      Lees meer...

    • Verhalen vertellen (109) Machteld Berkelmans 14-06-2019

      Een collega-schrijver las mijn verhalen en vond dat er nog veel verhalen verteld moesten worden....

      Lees meer...

    • Plat (102) Vera Bijma 13-06-2019

      Het is zondagmiddag en we voelen ons alle drie wat plattekes. Maar het is prachtig weer en dus...

      Lees meer...

    • Rugzak (95) Robert Beernink 11-06-2019

      Mijn vader vertelde dat ze in zijn RK lagere schooltijd na de laatste bel soms protestante...

      Lees meer...

    • EHBO-cursus (110) Vera Bijma 09-06-2019

      Toen ik onlangs op het werk de kans kreeg om een EHBO-cursus te volgen, greep ik deze met beide...

      Lees meer...

    • Snappen jullie dat nou? (117) Jac Babin 07-06-2019

      Geconcentreerd typte ik een bericht op mijn mobiel. De ogen strak gericht op het toetsenbord. Ik...

      Lees meer...

    • Lekker is dat (113) Vera Bijma 03-06-2019

      Kun jij ook zo genieten van frisgewassen kleding waarin je de zon nog kunt ruiken? Dat is voor mij één...

      Lees meer...

  • mei 2019
    • Wereldverbeteraars (99) Martin Oosting 01-06-2019

      Wereldverbeteraars zijn mensen die meteen het hele huis afbreken als er ergens een deur piept. Men...

      Lees meer...

    • Reclame (117) Vera Bijma 30-05-2019

      ‘Ik zou toch logopedie willen aanraden’, zegt de juf tijdens het oudercontact. Onze vijfjarige...

      Lees meer...

    • Retraite (100) Robert Beernink 29-05-2019

      Bijna Hemelvaart: een dag van tegenstellingen. Wat is het nut van massaal voor dag en dauw opstaan en gaan...

      Lees meer...

    • Peuter-influencer (106) Machteld Berkelmans 28-05-2019

      Ik heb een nieuw begrip geleerd. Dat is op zich niet bijzonder, ik leer iedere dag bij. Maar dit...

      Lees meer...

    • Huisdier (127) Vera Bijma 26-05-2019

      We zitten in de auto op weg naar huis, als onze vijfjarige zoon plots meedeelt dat hij een...

      Lees meer...

    • lentekriebels (130) Dorine Van der Marel 25-05-2019

      Lentekriebels. Ik weet er even geen raad mee. Het sast uit de hemel en het is droevig koud.  Mede...

      Lees meer...

    • Harris Mopulu (162) Lieven Vandekerckhove 24-05-2019

      We waren nog volop bezig, ons in de nieuwe woning te nestelen, kort na onze landing op Afrikaanse...

      Lees meer...

    • Cool (112) Vera Bijma 22-05-2019

      Als ik mijn vijfjarige zoon een kus op zijn wang geef, trekt hij tegenwoordig een zo vies mogelijk gezicht...

      Lees meer...

    • Plurieldakjesspecialist (120) Dorine Van der Marel 20-05-2019

      Met bakken kwam het uit de lucht. Rukwinden smeten takken over de weg en tergde het met...

      Lees meer...

    • Nanomol (115) Robert Beernink 18-05-2019

      Het allereerste schisma op aarde was dat tussen mens en dier. In onze stamlijn was zoveel...

      Lees meer...

    • Mindful (138) Vera Bijma 16-05-2019

      Ik hoef de deur niet uit voor een sessie mindfulness. Dankzij mijn zoon heb ik namelijk ontdekt...

      Lees meer...

    • Zo maken ze ze niet meer... (129) Machteld Berkelmans 14-05-2019

      Mijn middelbare schooltijd speelde zich af eind jaren 70 en begin jaren 80. De tijd van punk, new...

      Lees meer...

    • Luizenkammers (125) Robert Beernink 12-05-2019

      Ik kijk best redelijk veel televisie en denk ineens: stop ermee! Ik zit niet middenin een...

      Lees meer...

    • Luizen (156) Vera Bijma 10-05-2019

      Oh nee, hè! denk ik als ik een briefje in mijn kleuters boekentas vind waarop staat dat er weer...

      Lees meer...

    • Stage in de grote stad (140) Dorine Van der Marel 08-05-2019

      Nog wat onwennig zat hij samen met zijn stagebegeleider een broodje kaas te eten in het...

      Lees meer...

    • Reclame (141) Vera Bijma 06-05-2019

      ‘Ik zou toch logopedie willen aanraden,’ zegt de juf tijdens het oudercontact. Onze vijfjarige...

      Lees meer...

    • Het is altijd jammer (181) Henny A.J. Kreeft 04-05-2019

      Een lokale krant, meestal het lokale sufferdje genoemd, is iets wat hard nodig is voor een...

      Lees meer...

    • Herfst van mijn leven (131) Everdien Sambrink Sanderink 02-05-2019

      Ik ben in de leeftijdloze herfst beland. Herfstlieden zoals ik zitten pakweg tussen de...

      Lees meer...

  • april 2019
    • Golflengte (128) Robert Beernink 30-04-2019

      Zondagmorgen, onderweg naar mijn uitgever om de Overeenkomst van Uitgeven te ondertekenen voor...

      Lees meer...

    • Billen (138) Vera Bijma 28-04-2019

      ‘Wat heb je mooie billen!’ roept mijn 5-jarige zoon verrast als hij me in mijn panty in de...

      Lees meer...

    • Kom je buiten spelen? (184) ruby thijs 26-04-2019

      Ik herinner me nog goed dat als jong meisje ik samen met mijn grote broer en zus buiten speelden....

      Lees meer...

    • Een vreemde vogel (112) Lizzie Bizzie 24-04-2019

      Op mijn achttiende heb ik voor het eerst kennis gemaakt met Alfred Hitchcock, Dat wil zeggen met...

      Lees meer...

    • BoekenBal (118) Robert Beernink 22-04-2019

      ‘Een nieuwe lente en een nieuw geluid:’ is wellicht de beroemdste dichtregel uit de vaderlandse...

      Lees meer...

    • Paasvuur (132) Robert Beernink 21-04-2019

      De ene brand is de andere niet. De wereld rouwt om de enorme schade aan de Notre-Dame de Paris....

      Lees meer...

    • Vrolijk Pasen (147) Dorine Van der Marel 20-04-2019

      Help. Echtgenoot heeft weer een nieuwe hobby. De voorlaatste keer dat hij een nieuwe hobby had,...

      Lees meer...

    • Het dak eraf (129) Vera Bijma 18-04-2019

      Rond half vijf ’s nachts schrik ik wakker van een geluid. Het klinkt alsof er iemand de trap...

      Lees meer...

    • Politiek (143) Machteld Berkelmans 16-04-2019

      Vroeger was politiek een ernstiger zaak dan tegenwoordig. Politiek werd bedreven door bezadigde...

      Lees meer...

    • Onthouden (123) Robert Beernink 14-04-2019

      Het vat is leeg, de bok verbrand, het hoofd bonkt onder het askruisje. Alle rituelen zijn...

      Lees meer...

    • Vervelendigheid staat voor de deur (134) Edith E (©Inspiratiewater) 12-04-2019

      Hij is één van de grootste irritaties in het leven. Hij jaagt de schrik in de benen, omdat hij...

      Lees meer...

    • De zeiklijn (161) Dorine Van der Marel 10-04-2019

      Ik wil net de eerste hap van mijn carpaccio de bœuf nemen als ik zoon aan de lijn krijg. Hij is...

      Lees meer...

    • Who's bad ? (155) Lydia Willemse 08-04-2019

      Hebt u Leaving Neverland gezien ? Ik wel of ik ook, zij het met tussenpozen. De vier uur durende...

      Lees meer...

    • Dialect (158) Machteld Berkelmans 06-04-2019

      Ik ben geboren in Tilburg, diep in het Brabantse land. Het land van de zachte g. Dat hoor je aan...

      Lees meer...

    • Wit (128) Robert Beernink 03-04-2019

      We hebben een groot tekort aan wit in ons land. Ho, voordat de radicalen hier de voordeur komen...

      Lees meer...

    • Alles voor niets geweest (164) Dorine Van der Marel 01-04-2019

      Jaren ben je bezig om je kinderen veilig en gezond groot te brengen. In hun prilste maanden geef...

      Lees meer...

  • maart 2019
    • Lekker door de modder (137) Machteld Berkelmans 30-03-2019

      Het baasje houdt niet van regen. Omdat het dan overal zo’n blubber wordt. Zelf houdt hij ook niet...

      Lees meer...

    • Energierekening (116) Robert Beernink 28-03-2019

      Met God als baas was de aarde het centrum van de schepping, daarna werden zon en mens het...

      Lees meer...

    • Cursiefjes (255) Lieven Vandekerckhove 26-03-2019

        Mijn boek, „In schuinschrift“ bundelt een aantal cursiefjes, die alle handelen over het wel en...

      Lees meer...

    • Selfie (168) Machteld Berkelmans 24-03-2019

      Met de komst van de smartphone is ook een heel bijzonder fenomeen ontstaan. Een fenomeen waar het...

      Lees meer...

    • Ontlijnen (166) Robert Beernink 22-03-2019

      Het is zo ingeburgerd dat je het pas door hebt als het niet gebeurt. Voorwaarde is dat je het zelf ook...

      Lees meer...

    • Barbie (192) Irma Moekestorm 20-03-2019

      Ik kan me niet heugen dat ik ooit een goede poppenmoeder was. Het enige dat ik me kan herinneren...

      Lees meer...

    • Kwantumtaal (137) Robert Beernink 18-03-2019

      In VPRO’s 2DOC was recentelijk ‘De Race’ te zien, over de ontwikkeling van de kwantumcomputer, met in...

      Lees meer...

    • Meelopen (147) john ten wolde 16-03-2019

      MEELOPEN Meelopen, omdat je geen eigen mening hebt? Al denk je van wel. Ga eens bij jezelf na......

      Lees meer...

    • Kalotjesclub (124) Robert Beernink 14-03-2019

      De Paus roept de leiders van de bisschoppenconferenties naar Rome om het eens diepgravend over...

      Lees meer...

    • sneeuw (215) Dorine Van der Marel 12-03-2019

      We hebben een wat koel onthaal in de Alpen als we ‘s avonds na vijf uur rijden moe aankomen. Het...

      Lees meer...

    • Maatneemland (142) Robert Beernink 10-03-2019

      Dit land is zo klein dat we alles en iedereen de maat kunnen nemen. Wie in de Verenigde Staten...

      Lees meer...

    • succes met de verhuizing (178) Dorine Van der Marel 07-03-2019

      Op weg naar de brievenbus kwam ik een dorpsgenote tegen. Nog voordat ik mijn mond open deed, zette zij...

      Lees meer...

    • Eeuwelingen (152) Robert Beernink 05-03-2019

      Onlangs vertoonde het onvolprezen geschiedkundig televisieprogramma Andere Tijden een compilatie...

      Lees meer...

    • Vrijheid, Gelijkheid en Big Brotherschap (117) wybo kuizenga 03-03-2019

      Ik vraag u af of u dat ook heeft. Dat je je afvraagt of de M in KLM, nu de M van Cora is? Cora van...

      Lees meer...

    • Voetballers (145) yves goudket 01-03-2019

      De voetballerij is de laatste 20 jaar enorm geevolueerd, niks is minder waar, net zoals alles...

      Lees meer...

  • februari 2019
    • Je zal het maar hebben (138) Machteld Berkelmans 27-02-2019

      Soms komen er toch wel eens programma’s op televisie waarvan je denkt, ja, daar moet ik even naar...

      Lees meer...

    • Cold War verdient geen Oscar (257) Reinder Veelinx 26-02-2019

      Regisseur Pawel Pawlikowski won met Ida een Oscar. Zijn Cold War werd twee keer genomineerd. Alle...

      Lees meer...

    • Komaf (149) Robert Beernink 24-02-2019

      Ik heb een DNA test laten uitvoeren om een indruk te krijgen van mijn afstamming. Dat is een...

      Lees meer...

    • neerslag (184) Dorine Van der Marel 22-02-2019

      Het was een slechte nacht, een heel slechte nacht. Uren na middernacht lag ik nog klaarwakker naar het...

      Lees meer...

    • Pianolastemming (117) Robert Beernink 20-02-2019

      In aanloop naar blue Monday op 21 januari voelt het weldadig ons wolkengrijze land, waar momenteel weinig te...

      Lees meer...

    • Er bij horen (152) Machteld Berkelmans 18-02-2019

      Een aantal jaren geleden heeft in China een, inmiddels volwassen, man zijn nier verkocht om met...

      Lees meer...

    • Samen boodschappen doen (120) Machteld Berkelmans 17-02-2019

      Ik stond in de supermarkt in de rij voor de kassa. Vrijdagmiddag, mijn laatste adres dus ik had de...

      Lees meer...

    • Kampioen (131) hans rol 16-02-2019

      Met een ongezonde spanning zit ik voor de buis. Ik wil graag zien hoe de kleinzoon van Poupou...

      Lees meer...

    • Robbie van Leeuwen - wat een verademing (143) Watze Witteveen 14-02-2019

      De Wereld Draait Door is al een paar jaar geen vaste kost meer in de vooravond. Daar waar ik...

      Lees meer...

    • Copulator (126) Robert Beernink 12-02-2019

      Er is geen enkel goed gebruik over dat niet onder vuur ligt. De zwartepietendiscussie is er zelf...

      Lees meer...

    • Lauwersoog - rampzalig (140) Watze Witteveen 10-02-2019

      Vrouw wilde iets leuks doen vandaag. Aangezien ik de laatste tijd niet in opperbeste stemming...

      Lees meer...

    • Wegen (185) Robert Beernink 07-02-2019

      Voornemens maken voor Nieuwjaar is flauwekul. Dat soort ambities is net als de horizon: die is er...

      Lees meer...

    • #Ceci n'est pas une sein (148) Inge Sleegers 04-02-2019

      Regelmatig heb ik gemengde gevoelens bij wat er in mijn newsfeed op facebook verschijnt. Posts van...

      Lees meer...

  • januari 2019
    • Waterlinie (173) Robert Beernink 31-01-2019

      Tussen het gesoebat over de kleur van de knecht, stabiliteit van de stint en valorisatie van...

      Lees meer...

    • De rat (212) Dorine Van der Marel 27-01-2019

      Het houtkacheltje brandt behaaglijk, de lampen zijn sfeervol gedimd en op de televisie legt Lubach helder...

      Lees meer...

    • Geniaal (188) Robert Beernink 23-01-2019

      Erkend China kenner Ruben Terlou vindt het geen verrassing dat in dat land voor het eerst...

      Lees meer...

    • Een Aanrader! (147) Emily Puck 19-01-2019

      Merci Liliane, voor deze kop. Het doet veel, en het is belangrijk, veel belangrijker dan het...

      Lees meer...

    • Bedekking (198) Robert Beernink 15-01-2019

      Het wettelijk verbod op gezichtsbedekkende kleding polariseert naar een discussie over...

      Lees meer...

    • Klaar voor het nieuwe jaar (154) Titia Bosma 11-01-2019

      01-01-2019, 09.56 uur, een app van mijn schoonzus. 'Net niet in het oude jaar, maar nu eindelijk...

      Lees meer...

    • Erbarmen (183) Robert Beernink 07-01-2019

      In de aardige quiz Met Het Mes Op Tafel van Omroep Max vraagt de heerlijk anachronistisch gecaste...

      Lees meer...

    • 'Dag van...' (368) Lieven Vandekerckhove 03-01-2019

          In de krant vernam ik vanmorgen dat het vandaag wel een heel bijzondere dag is. Geen feestdag,...

      Lees meer...

  • december 2018
  • november 2018
  • oktober 2018
    • Omvallen ziekenhuizen. (158) Brigitte de Jong 30-10-2018

      Geschokt vernam ik het nieuws dat MC Slotervaart en de IJsselmeer ziekenhuizen op de fles zijn....

      Lees meer...

    • De kus (315) Heleen van Beek 27-10-2018

      In Nederland is het de gewoonte om elkaar drie kussen op de wang te geven, meestal beginnend op de...

      Lees meer...

    • Lateraal (187) Robert Beernink 24-10-2018

      Lateraal valt in een verzameling woorden die door zowel hun schrijfwijze als klank intrigeren. De...

      Lees meer...

    • De ‘kledders’ van Twan Huys en Jeroen Pauw (249) Han Maas 20-10-2018

      Twan Huys heeft de presentatie van RTL Late Night van Humberto Tan overgenomen omdat de...

      Lees meer...

    • Smaak (245) Robert Beernink 17-10-2018

      Valt over smaak te twisten? Chubby Checker zou dat volmondig met ‘ja’ hebben beantwoord. Ons oude...

      Lees meer...

    • Zombie (220) Luc van de Wiel 14-10-2018

      Als ik even opkijk, zie ik een zombie langs fietsen. Tergend langzaam fietst ze me voorbij, haar...

      Lees meer...

    • Perspectief (218) Robert Beernink 11-10-2018

      Mijn redacteur op de uitgeverij hamert voortdurend op adequaat schrijfperspectief en accuratesse...

      Lees meer...

    • Besef is alles, zonder besef bestaat niets (209) Jim Beta Beta 08-10-2018

      1 Besef is alles, zonder besef bestaat niets. We zien onszelf als beschaafd, maar zijn we dit ook? Hoe...

      Lees meer...

    • Fitwit (225) Robert Beernink 05-10-2018

      Onlangs werd in Den Haag een of andere smuck gearresteerd omdat hij voorbereidingen zou treffen...

      Lees meer...

    • Queen of Crime (238) Cisca Keesman 02-10-2018

      “Is ze nou nóg niet begonnen?” Een miss Marple-achtige vrouw met een hoedje op vraagt het me op...

      Lees meer...

  • september 2018
    • Zielkijker (205) Robert Beernink 29-09-2018

      Coen Verbraak heeft het beste tot het einde bewaard: het moment waarop de ziel zelf zich moet...

      Lees meer...

    • Wetenschappelijke slagers (162) Edith E (©Inspiratiewater) 26-09-2018

      Gisteren, 28 augustus 2018, heb ik me weer eens flink zitten opwinden over een nieuwtje in de...

      Lees meer...

    • Geweten (160) Henk van Veen 23-09-2018

      De fractievoorzitter van de Christen Unie (C.U.), Gertjan Segers, verwerpt de afschaffing van de...

      Lees meer...

    • Lokeend (209) Robert Beernink 20-09-2018

      De vijf vijfjes van de Staatsloterij branden in mijn binnenzak. Ik werp een blik naar binnen....

      Lees meer...

    • Varen (226) Henk van Veen 17-09-2018

      Varen op de Linge. De tocht in de haven van Leerdam. Het is zomer, het is erg warm 30°+....

      Lees meer...

    • GraaiGabbers (217) Robert Beernink 14-09-2018

      Ik moet iets bekennen: een geschil met het dorpstoneel brengt ons voor het hekje en begint op mijn...

      Lees meer...

    • Wielrenners hebben geen drinkpauze (234) Bas Oosterlaken 10-09-2018

      Ik zat met de familie te kijken verbaasd naar de Johan Cruijff Schaal tussen Feyenoord en PSV....

      Lees meer...

    • BlokBuster (217) Robert Beernink 05-09-2018

      Ik ken onze Minister van Buitenlandse Zaken nog uit zijn tijd bij De Bank. Behalve wat magerder,...

      Lees meer...

  • augustus 2018
    • Vrienden en familie (215) Trijntje Lamein 30-08-2018

      Soms heb je vrienden die als familie zijn. En soms ook heb je familie die niet eens vrienden van...

      Lees meer...

    • ©ZinderZinnen (196) Robert Beernink 25-08-2018

      Na een korte wandeling door de binnenstedelijke hittegolf glip ik de boekhandel binnen. Inkoper...

      Lees meer...

    • Alpha hulp -Huishoudelijke werkster (287) Gerard Treffers 21-08-2018

      Een alfahulp is iemand die in Nederland ingezet wordt voor het verlenen van huishoudelijke hulp....

      Lees meer...

    • Komkommertijd (234) Robert Beernink 16-08-2018

      Vroeger wisten we het van tevoren: zodra het buiten heet is, dansen de journalisten op de...

      Lees meer...

    • Verzamelwoede (288) Cisca Keesman 11-08-2018

      ‘Dat gaat hem niet worden, mevrouw’. Hij staat voor me met een beschuldigende blik in zijn ogen....

      Lees meer...

    • Stamtafel (257) Robert Beernink 07-08-2018

      De afbladderende bruine kroeg is gevuld met de opeengepakte weeïge geur en smaak van een niet...

      Lees meer...

    • Carmiggelt achterna (213) Kathelijne De Brauwer 04-08-2018

      Ze klampt zich vast aan de tapkast als aan de laatste strohalm. Ze is van kop tot teen gehuld in...

      Lees meer...

    • 65+ crisis (386) Gerard Treffers 02-08-2018

      Iedereen kent de grote trauma’s in zijn leven. Het begint al met de geboorte, als je met alle...

      Lees meer...

  • juli 2018

Hoogste beoordeelding:

Boekentip

Top 10 : Meest gelezen

BookBuster